از يک نگاه نهاد های رسمی و سياسی افغانستان، به مثابه يک
کشور تازه بنياد، در سال 1160 هجری (1747 ميلادی) در يک جرگه قومی پايه گذاری
شد. از اين رو، جرگه در افغانستان رمز و کليد ساختار سياسی اجتماعی اين
کشور را در خود دارد و باز شناسی آن لازم به نظر می رسد. مهمترين جرگه های
بزرگ در افغانستان عبارت اند از :
لويه جرگه يا جرگه بزرگ قندهار1 (1160هجری/1747 ميلادی)
ين جرگه که سر نوشت و آينده کشور تازه ای به نام افغانستان را رقم زد، پس از
کشته شدن نادر شاه افشار، در ماه اکتبر 1747 در مزار شير سرخ، در داخل قلعه
نظامی نادر آباد بر گزار شد و 9 روز به درازا کشيد. پس از 9 روز مباحثه ميان
سران اقوام غلزايی، پوپلزايی، نورزايی، سدوزايی و ديگران، احمد خان ابدالی از
قوم سدوزايی به عنوان پادشاه برگزيده شد. ( آن روز ها هنوز کلمه افغانستان
وجود نداشت و از ملک خراسان صحبت می شد. نيم قرن بعد بود که برای نخستين بار
اين کلمه در قراردادی ميان ايران و انگليس استفاده شد).
می گويند که يک مرد صوفی به نام صابر شاه کابلی خوشه گندمی را به جای تاج بر
کلاه احمد خان نصب کرد واو را پادشاه خواند و به جر و بحث پايان داد.
لويه جرگه يا جرگه بزرگ کابل 2(1257/1841)
اين جرگه بزرگ ملی در آستانه جنگ اول افغانستان و انگليس، در اول نوامبر 1841
در محله شور بازار کابل بر گزار گرديد و دوازده نفر عضو داشت. محمد زمان خان
( برادر زاده امير دوست محمد خان ) به عنوان نائب رئيس و امين الله خان لوگری
معاون او بر گزيده شدند. اين جرگه، افزون بر نظم دادن به هزاران مجاهد ملی و
حل مسائلی از قبيل آذوقه رسانی، طرح حمله و اعلام جهاد توسط علمأ، روز دوم
نوامبر را روز قيام عمومی اعلام نمود.
لويه جرگه يا جرگه بزرگ کابل 3( 1244/1865 )
امير شير علی خان به منظور استحکام پادشاهی، جلب حمايت مردم و تأمين امنيت،
جرگه بزرگی در سال 1865 در کابل بر گزار کرد که 2000 نفر در آن اشتراک ورزيده
بودند. رياست اين جرگه را خود امير به عهده داشت و تمام اراکين دولت در آن
شرکت کرده بودند. امير شير علی خان توانست با برگزاری اين جرگه شهزاده
عبدالله پسر هفت ساله اش را وليعهد بسازد و پشتيبانی مردم را به دست بياورد.
در اين جرگه تمام اقوام و طوايف افغانستان نماينده داشتند.
لويه جرگه يا جرگه بزرگ کابل 4(1293/1915)
در جريان جنگ اول جهانی هيأتی از کشور های آلمان، اتريش و ترکيه عثمانی به
افغانستان آمد و خواستار ورود افغانستان در جنگ عليه انگلستان شد. امير حبيب
الله جرگه بزرگی را که شمار آن به 540 عضو می رسيد در اکتبر 1915 فراخواند و
موضوع اشتراک يا عدم اشتراک افغانستان را در جنگ اول جهانی مطرح کرد. با
اينکه طرفداران نظريه ورود به جنگ کم نبود، تصميم کلی بر عدم مداخله و بی
طرفی قرار گرفت.
لويه جرگه يا جرگه بزرگ جلال آباد ( 1301/1920)
پس از پادشاه شدن امان الله و استقلال افغانستان، نخستين جرگه بزرگ، که مرکب
از اعضای شورای دولت و نماينده گان مردم کابل و اطراف آن، ننگرهار، لغمان و
کنر بود، در زمستان 1301 در جلال آباد برگزار گرديد. شمار اعضای اين جرگه به
872 نفر می رسيد و شخص شاه بر آن نظارت داشت. منظور اصلی اين جرگه اصلاحات
اجتماعی بود و نظامنامه اساسی را که نخستين قانون اساسی افغانستان به شمار می
رود به تصويب رساند. اين نظامنامه حاوی الغای برد گی، وحدت ملی، آزادی های
شخصی، تساوی حقوق اتباع، ماليات متناسب با در آمد و مانند آن بود.
لويه جرگه يا جرگه بزرگ پغمان (1303/1922)
دنباله جرگه بزرگ جلال آباد بود. ولی بيشتربه مسأله اصلاحات اقتصادی توجه
داشت و در تابستان 1303 در شهرک پغمان بر گزار شد.
دراين جرگه که ده روز به درازا کشيد، اشتراک کننده گان که سرشمارشان به 1504
نفر می رسيد، آزادانه ابراز نظر می کردند و گاهی با نظرات شاه مخالفت نشان می
دادند. در اين جرگه بود که نظامنامه اساسی 1301 مورد بحث قرار گرفت و در
پايان اين جرگه بود که به تاييد شاه رسيد.
لويه جرگه يا جرگه بزرگ پغمان (1307/1924)
نظامنامه اساسی تصويب شده در جرگه های 1301 و 1303 باعث واکنش های شديد در
ميان مردم شد و نيرو های مخالف اصلاحات با تحريکات بيگانه در 'خوست' شورشهايی
را به راه انداختند. برای تعديل و تجديد نظر بر نظامنامه اساسی دومين جرگه
بزرگ پغمان برگزار شد.
در اين جرگه که شمار اعضای آن به 1000 نفر می رسيد، شورای دولت که 150 نفر
عضو داشت به شورای ملی تعويض شد، عفو مجازات از حقوق شاه شناخته شد، دوره
سربازی سه سال تعيين و القاب رسمی و تشريفاتی لغو شد.
لويه جرگه يا جرگه بزرگ کابل (1309/1930)
پس از سقوط امان الله خان و روی کار آمدن محمد نادر خان، جرگه ای که 301 عضو
داشت برای ده روز در کابل برگزار شد.
جرگه با سخنرانی نادر خان آغاز شد. ولی رياست آن را برادر وی محمد هاشم خان
به عهده داشت.
موضوعاتی از قبيل لايحه انتخابات شورای ملی، تعداد و شيوه انتخاب وکلای مجالس
شورای ولايات، رنگ بيرق، استرداد دارايی های امان الله خان و تصويب دو باره
نشان ها و القاب رسمی و تشريفاتی مورد بحث قرار گرفته نام نظامنامه اساسی نيز
با تجديد نظر هايی به اصول نامه اساسی تغيير يافت.
لويه جرگه يا جرگه بزرگ کابل (1320/1941)
نخستين جرگه ای بود که پس از ترور نادر خان و پادشاهی پسرش محمد ظاهر شاه بر
گزار شد. اين جرگه همزمان بود با جنگ جهانی دوم.
جرگه با سخنرانی محمد ظاهر شاه، روز 5 نوامبر 1941 آغاز شد دو روز ادامه
داشت. محل برگزاری آن مکتب حبيبيه بود. موضوع آن را بی طرفی افغانستان در جنگ
و اخراج متخصصان آلمانی و ايتاليايی از افغانستان تشکيل می داد.
لويه جرگه يا جرگه بزرگ کابل (1334/1955)
اين جرگه به دنبال تحولات منطقه و به وجود آمدن کشور جديد پاکستان بر گزار
شد. رياست آن را محمد گل مومند به عهده داشت و 371 نفر در آن شرکت کردند.
موضوع آن مسأله پشتونستان بود و 5 روز به درازا کشيد. به دنبال اين جرگه بود
که افغانستان روابط تنگا تنگی را با شوروی پيش گرفت و آين آغاز گرفتاری
افغانستان با روسها بود.
لويه جرگه يا جرگه بزرگ کابل (1343/1964)
آخرين جرگه در دوره پادشاهی محمد ظاهر شاه بود که در کابل در قصر سلامخانه
برگزار شد. رياست جلسه را محمد ظاهر شاه و نيابت آن را دکتر محمد ظاهر، يکی
از نخست وزيران بعدی، به عهده داشت.
جرگه 452 نفر عضو داشت و ده روز به درازا کشيد و موضوع آن بررسی و تصويب
قانون اساسی جديد بود که قوه های سه گانه را تفکيک نموده موضوعات ديگری مانند
دموکراسی، حقوق و آزادی های احزاب سياسی، آزادی مطبو عات و غيره را در بر می
گرفت. قانون اساسی ای که در اين جرگه تصويب شد پايه تحولات دهه 60 ميلادی را
که به "دهه دموکراسی" معروف است تشکيل می داد.
لويه جرگه يا جرگه بزرگ کابل (1355/1976)
با روی کار آمدن جمهوری اول افغانستان در سال 1352 (1973) محمد داود نخستين
رئيس جمهور افغانستان، در زمستان 1355 جرگه ای را فرا خواند که منظور از آن
کسب مشروعيت ملی بود. موضوع آن را تصويب قانون اساسی جديد و انتخاب رئيس
جمهور تشکيل می داد. رياست اين جرگه را، که در مقر وزارت صحت عامه برگزار شد،
محمد داود به عهده داشت و عزيز الله واصفی نائب رئيس آن بود.
لويه جرگه يا جرگه بزرگ کابل (1364/1985)
پس از روی کار آمدن حزب دموکراتيک خلق افغانستان در سال 1357 (1978) جرگه
بزرگی در تابستان 1364 (1985) در تالار بزرگ پلی تکنيک کابل برای سه روز بر
گزار شد و 1796 نفر در آن شرکت داشتند.
رياست جرگه را عبد الرحيم هاتف و نيابت آن را دکتر عبدالواحد سرابی به عهده
داشتند. منظور آن جلب حمايت مردم بود و موضوعات شامل آن را مسأله صلح و سياست
های خارجی و داخلی دولت افغانستان تشکيل می داد.
لويه جرگه يا جرگه بزرگ کابل (1366/1987)
دومين جرگه در دوره حاکميت حزب دموکراتيک خلق بود و باز در تالار پلی تکنيک
کابل برای دو روز در تابستان 1366 برگزار شد که عبدالرحيم هاتف رياست آن را
به عهده داشت. پيامد اين جرگه قانون اساسی جديد بود که در آن اسلام به عنوان
دين مردم افغانستان مطرح شده برای فرقه های مذهبی آزادی قانونی داده شد. بر
اساس اين قانون اساسی رئيس جمهور انتخاب شد.
لازم به ياد آوری است که دو جرگه بزرگ قومی ديگر، يکی در تابستان 1365 به نام
جرگه قبايل پشتون و ديگری به نام جرگه سراسری مردم هزاره در تابستان 1366
نيزدر کابل بر گزار شد.
لويه جرگه يا جرگه بزرگ کابل (1368/1989)
آخرين لويه جرگه در دوران حاکميت حزب دموکراتيک خلق در بهار 1368 با فراخوان
دکتر نجيب الله رئيس جمهور وقت افغانستان برای سه روز بر گزار شد. اين جرگه
732 نفر عضو داشت و موضوع آن را آشتی ملی، مصالحه با مجاهدين و حل سياسی
مسأله افغانستان تشکيل می داد.
شورای حل و عقد (1372/1993)
با سقوط رژيم حزب دموکراتيک خلق در سال 1371 (1992) و روی کار آمدن دولت
اسلامی مجاهدين، جنگ های قدرت بالا گرفت. برای يافتن يک راه حل سياسی و کسب
مشروعيت ملی، شورايی به نام 'حل وعقد' از سوی برهان الدين ربانی، رئيس جمهور
وقت، تشکيل شد. محل برگزاری آن وزارت داخله و مولانا فضلی رياست آن را به
عهده داشت. دراين شورا 1500 نفر شرکت کرده بودند.
لويه جرگه يا جرگه بزرگ هرات (1373/1994)
اين جرگه از سوی اسماعيل خان والی هرات به راه افتاد و پنج روز ادامه داشت.
بر خلاف شورای حل و عقد که بيشتر محتوای مذهبی داشت، جرگه هرات مردمی بود و
در آن از شخصيت های سياسی و ملی افغانستان در خارج از کشور نيز دعوت شده بود.
يکی از مهمترين چهره های برجسته اين جرگه شاد روان دوکتور محمد يوسف، صدر
اعظم اسبق افغانستان بود
